Francuski kolonializm przeszedł dwa odmienne etapy:
- I imperium kolonialne – od XVI wieku do klęski Napoleona w 1815 roku, skoncentrowane głównie w Ameryce, na Karaibach i w Indiach. Było przede wszystkim imperium handlowo-plantacyjnym, opartym na koloniach amerykańskich, niewolnictwie, handlu futrami i placówkach w Indiach.
- II imperium kolonialne – od podboju Algierii w 1830 roku do zasadniczej dekolonizacji w latach 1954–1962, obejmujące przede wszystkim Afrykę i Indochiny. Miało charakter głównie terytorialny. Opierało się na wojskowym podboju Afryki i Indochin, nierówności prawnej, pracy przymusowej, podatkach oraz eksploatacji surowców.
Po dekolonizacji Francja zachowała liczne terytoria zamorskie, m.in. Gwadelupę, Martynikę, Gujanę, Réunion, Majottę, Polinezję Francuską i Nową Kaledonię. W świetle prawa francuskiego nie są one dziś koloniami, lecz departamentami albo wspólnotami zamorskimi; status części z nich, zwłaszcza Nowej Kaledonii i Polinezji Francuskiej, nadal występuje jednak w międzynarodowej debacie o dekolonizacji.
I francuskie imperium kolonialne
| Data | Miejsce | Najważniejsze wydarzenie |
|---|---|---|
| 1534 | Kanada | Jacques Cartier dotarł do Zatoki Świętego Wawrzyńca i ogłosił te ziemie posiadłością króla Francji. |
| 1605–1608 | Akadia i Kanada | Założono Port-Royal i Québec. Powstała Nowa Francja, oparta na handlu futrami, misjach katolickich i sojuszach z częścią ludów rdzennych. |
| 1624–1665 | Karaiby, Gujana i Réunion | Rozpoczęto kolonizację m.in. Martyniki, Gwadelupy, Gujany i wyspy Bourbon, dzisiejszego Réunion. |
| 1659 | Senegal | Założono Saint-Louis, który stał się ośrodkiem handlu złotem, gumą arabską i niewolnikami. |
| 1664–1674 | Indie i Ocean Indyjski | Utworzono Francuską Kompanię Wschodnioindyjską. Francja założyła placówki w Indiach, m.in. w Pondichéry. |
| 1682 | Dolina Missisipi | La Salle ogłosił dorzecze Missisipi francuską posiadłością i nazwał je Luizjaną. |
| 1685 | Kolonie francuskie | Wprowadzono Code noir, regulujący niewolnictwo i uznający zniewolonych ludzi za własność. |
| 1713 | Ameryka Północna | Pokój utrechcki zmusił Francję do przekazania Wielkiej Brytanii m.in. Akadii, Nowej Fundlandii i terenów nad Zatoką Hudsona. |
| 1715–1722 | Mauritius | Francuzi zajęli Mauritius, nazwany Île de France. Wyspa stała się bazą floty i gospodarką plantacyjną opartą na niewolnictwie. |
| 1718 | Luizjana | Założono Nowy Orlean, główny ośrodek francuskiej Luizjany. |
| XVII–XVIII w. | Antyle i Ocean Indyjski | Rozwinęły się plantacje cukru, kawy, bawełny i indygowca, wykorzystujące pracę niewolników sprowadzanych z Afryki. |
| 1756–1763 | Ameryka Północna i Indie | Po wojnie siedmioletniej Francja utraciła Kanadę i większość wpływów w Indiach, zachowując jednak dochodowe kolonie karaibskie. |
| 1791–1804 | Saint-Domingue – Haiti | Powstanie niewolników przekształciło się w rewolucję. Haiti ogłosiło niepodległość w 1804 roku. |
| 1794–1802 | Kolonie francuskie | Rewolucyjna Francja zniosła niewolnictwo w 1794 roku, lecz Napoleon przywrócił je w 1802 roku. |
| 1803 | Luizjana | Napoleon sprzedał Luizjanę Stanom Zjednoczonym. |
| 1810–1815 | Ocean Indyjski i pozostałe kolonie | Wielka Brytania zajęła Île de France i Seszele. Francja zachowała m.in. Martynikę, Gwadelupę, Gujanę, Réunion oraz placówki w Indiach. Był to umowny koniec I imperium. |
II francuskie imperium kolonialne
| Data | Miejsce | Najważniejsze wydarzenie |
|---|---|---|
| 1830–1871 | Algieria | Zdobycie Algieru rozpoczęło budowę II imperium. Podbój wiązał się z wojnami, wysiedleniami, konfiskatami ziemi i osadnictwem europejskim. |
| 1842–1853 | Polinezja i Nowa Kaledonia | Francja ustanowiła protektorat nad Tahiti i zajęła Nową Kaledonię. |
| 1848 | Kolonie francuskie | Francja ostatecznie zniosła niewolnictwo. Niedobór siły roboczej uzupełniano później robotnikami kontraktowymi z Indii, Afryki i Chin. |
| 1854–1865 | Senegal i Afryka Zachodnia | Francuzi rozpoczęli ekspansję z nadbrzeżnych faktorii w głąb Senegalu. |
| 1858–1863 | Wietnam i Kambodża | Francja zajęła Sajgon i utworzyła kolonię Kochinchiny. Kambodża została francuskim protektoratem. |
| 1881 | Tunezja | Francja narzuciła Tunezji protektorat. |
| 1881–1946 | Kolonie francuskie | Rozpowszechniono system Code de l’indigénat, podporządkowujący ludność kolonizowaną odrębnym przepisom i karom administracyjnym. |
| 1883–1893 | Wietnam, Kambodża i Laos | Utworzono Indochiny Francuskie, obejmujące Kochinchinę, Annam, Tonkin, Kambodżę, a od 1893 roku także Laos. |
| lata 80. XIX w.–1912 | Afryka Zachodnia i Równikowa | Francja podporządkowała rozległe obszary Afryki Zachodniej, Środkowej i Sahary. |
| 1895–1910 | Afryka | Utworzono federacje Francuskiej Afryki Zachodniej i Francuskiej Afryki Równikowej. |
| 1895–1896 | Madagaskar | Francja zajęła Madagaskar, zlikwidowała monarchię i ogłosiła wyspę kolonią. |
| 1898 | Faszoda, Sudan | Kryzys francusko-brytyjski zakończył się wycofaniem Francji i uznaniem brytyjskiej dominacji nad doliną Nilu. |
| 1912 | Maroko | Francja ustanowiła protektorat nad większością Maroka. |
| 1919–1922 | Syria, Liban, Kamerun i Togo | Francja otrzymała mandaty Ligi Narodów nad Syrią i Libanem oraz częściami dawnych kolonii niemieckich. |
| 1914–1945 | Imperium francuskie | Francja wykorzystywała żołnierzy, robotników i zasoby kolonii podczas obu wojen światowych. |
| 1931 | Paryż | Wystawa Kolonialna propagowała francuską „misję cywilizacyjną” i przedstawiała Francję jako światowe mocarstwo. |
| 1946 | Francja i kolonie | Imperium zastąpiono Unią Francuską. Zniesiono indigénat i pracę przymusową. Gwadelupa, Martynika, Gujana i Réunion stały się departamentami zamorskimi. |
| 1946–1954 | Indochiny | Francja prowadziła wojnę z Viet Minhem. Klęska pod Điện Biên Phủ zakończyła francuskie panowanie w Indochinach. |
| 1947–1948 | Madagaskar | Francuzi brutalnie stłumili powstanie niepodległościowe. |
| 1954–1962 | Algieria | Wojnie o niepodległość towarzyszyły zamachy, tortury, represje, zbrodnie i masowe przesiedlenia. |
| 1956 | Maroko i Tunezja | Francja uznała niepodległość obu państw. |
| 1958–1960 | Afryka francuska | Gwinea uzyskała niepodległość w 1958 roku, a większość pozostałych kolonii afrykańskich w 1960 roku. |
| 1962 | Algieria | Algieria uzyskała niepodległość. Wydarzenie uznaje się za zasadniczy koniec II imperium kolonialnego. |
| 1975 | Komory i Majotta | Komory ogłosiły niepodległość, natomiast Majotta pozostała pod administracją francuską. |
| 1977 | Dżibuti | Ostatnia kontynentalna kolonia Francji w Afryce uzyskała niepodległość. |
| 1980 | Nowe Hebrydy | Zarządzane wspólnie z Wielką Brytanią wyspy uzyskały niepodległość jako Vanuatu. |