My, Polacy, często szczycimy się naszą wytrwałością w utrzymywaniu narodowej tożsamości podczas ponad 120 letniego okresu zaborów – od 1795 r., kiedy to po raz trzeci i ostateczny dokonano rozbioru Rzeczypospolitej Obojga Narodów, aż do odzyskania niepodległości w 1918 roku.
Tymczasem Bułgarzy, pod osmańskim panowaniem, zmagali się z utrzymaniem swojej kulturowej i religijnej odrębności przez blisko 500 lat. Z pewnością sprzyjała temu polityka Imperium Osmańskiego, które zasadniczo nie wymuszało na podbitych ludach pełnej asymilacji kulturowej i religijnej. Nie zmienia to jednak faktu, że odbudowa bułgarskiej państwowości pod koniec XIX wieku, po niemal pięciu stuleciach obcego panowania, była ogromnym wyzwaniem.
Po okresie świetności Pierwszego Państwa Bułgarskiego (681 r. – 1018 r.) zakończonej w wyniku długoletnich wojen prowadzonych przez bizantyjskiego cesarza Bazylego II, zwanego przez potomnych Bułgarobójcą, Bułgaria zostaje włączona do Cesarstwa Bizantyjskiego na okres kolejnych prawie 200 lat.
W 1185 r., w północnej Bułgarii wybuchło powstanie pod przywództwem braci Asena i Piotra. Jego centrum stało się Tyrnowo, a głównym obszarem walk były ziemie Mezji, rozciągające się między Dunajem a Starą Płaniną. W powstaniu uczestniczyli Bułgarzy i Wołosi, wspierani przez Kumanów zza Dunaju. Mimo początkowych niepowodzeń bunt doprowadził do odbudowy niezależnego państwa bułgarskiego, które przeszło do historii jako Drugie Państwo Bułgarskie. W kolejnych dziesięcioleciach, szczególnie za panowania cara Iwana Asena II, odzyskało ono znaczną część ziem dawnego carstwa i ponownie stało się jedną z głównych potęg politycznych Bałkanów. W okresie największego rozkwitu jego granice sięgały – podobnie jak za czasów pierwszego carstwa – trzech mórz: Czarnego, Egejskiego i Adriatyckiego.
Podział na trzy niezależne ośrodki władzy, Carstwo Tyrnowskie, Carstwo Widyńskie i Depostat Dobrudży, jaki dokonał się u schyłku XIV wieku, przyczynił się znacznie do upadku Drugiego Państwa Bułgarskiego. Rozproszenie i osłabienie władzy ułatwiło ekspansję Turków osmańskich na Bałkanach. Po zdobyciu Sofii w 1385 r. i opanowaniu znacznej części północno-wschodniej Bułgarii w 1388 r. Osmanowie zajęli w 1393 r. Tyrnowo, historyczną stolicę państwa. Dwa lata później zginął ostatni car tyrnowski, Iwan Szyszman. Ostateczny kres średniowiecznej państwowości bułgarskiej przyniósł rok 1396, kiedy po klęsce europejskiej krucjaty pod Nikopolem Turcy zajęli Widyń. Rozpoczął się trwający blisko pięć stuleci okres panowania osmańskiego

Battle of Nikopolis 1396 , Sébastien Mamerot, Public domain, via Wikimedia Commons
Za symboliczny początek okresu Bułgarskiego Odrodzenia Narodowego – procesu, który obudził narodową świadomość i doprowadził do odzyskania państwowości – uznaje się rok 1762, kiedy to mnich Pasjusz Chilendarski (Паисий Хилендарски) ukończył swoje dzieło Historię słowianobułgarską. Śluby zakonne złożył kilkanaście lat wcześniej na świętej górze Athos (dzisiejsza Grecja) i w tamtejszych monastyrach spędzał swoje pierwsze lata zakonnego życia. I to właśnie poczynione tam obserwacje dominacji greckich zakonników nad swoimi słowiańskimi współbraćmi, studia nad dawnymi kronikami i rękopisami oraz doświadczenie ze swoich podróży po dawnych ziemiach bułgarskich skłoniły go do napisania tego dzieła.

Newlevelco, Public domain, via Wikimedia Commons
Idealizuje w nim wszystko, co bułgarskie, obwiniając jednocześnie innych, zwłaszcza Bizantyjczyków, za trudy, z jakimi borykał się lud bułgarski. Piętnuje zarazem osmańskie panowanie oraz dominację greckiej hierarchii kościelnej, kładąc ideowe podwaliny pod późniejszą walkę Bułgarów o niezależność polityczną i kościelną. A bodajże najsłynniejszy fragment tego dzieła, które długo krążyło w rękopiśmiennych kopiach, ma w bułgarskiej kulturze znaczenie dzwonu budzącego uśpioną świadomość narodową:
Och, ty nierozsądny głupcze! Dlaczego wstydzisz się nazywać się Bułgarem i dlaczego nie czytasz ani nie mówisz w swoim ojczystym języku? Czyż Bułgarzy nie byli kiedyś potężni i wspaniali? Czyż nie pobierali podatków od silnych Rzymian i mądrych Greków? Spośród wszystkich narodów słowiańskich byli najodważniejsi. Nasi władcy jako pierwsi nazwali się cesarzami, jako pierwsi mieli patriarchów, jako pierwsi ochrzcili swój lud. […] Dlaczego wstydzisz się swojej wielkiej historii i swojego wspaniałego języka i dlaczego pozwalasz, by zamienili was w Greków? Dlaczego uważasz, że oni są lepsi od ciebie? Cóż, w tym masz rację, bo czy widziałeś Greka, który opuścił swój kraj i porzucił swoje korzenie tak jak ty?
Ale praca Pasjusza nie byłaby możliwa, gdyby nie całe wieki działalności prawosławnych monastyrów i szkół przycerkiewnych. W takich ośrodkach jak monaster Rilski czy Etropolski przechowywano średniowieczne rękopisy, przepisywano księgi liturgiczne, tworzono nowe utwory religijne i uczono czytania oraz pisania. Dzięki temu przetrwała na terenie Imperium Osmańskiego znaczna część dziedzictwa starobułgarskiego i cerkiewnosłowiańskiego, stanowiącego ważny element kulturowej ciągłości bułgarskiej wspólnoty.
Początek XIX w. przynosi cały szereg zjawisk, które stopniowo budują co raz większą bułgarską samoświadomość. W 1806 r. zostaje wydany Nedelnik – pierwsza drukowana książka w języku nowobułgarskim, będąca zbiorem kazań i objaśnień fragmentów Ewangelii, w 1824 r. wydany zostaje pierwszy bułgarski elementarz, a w 1835 r. w Gabrowie otwarta została pierwsza bułgarska szkoła. W latach 40. i 50. odrodzenie staje się już ruchem masowym, a nie działalnością pojedynczych „budzicieli”.
Trzeba pamiętać, że budzenie się bułgarskiej świadomości odbywało się w okresie stopniowego umacniania wpływów Rosji na Bałkanach, które miało miejsce w wyniku wielu kolejnych wojen z Imperium Osmańskim. Traktat pokojowy zawarty w Küçük Kaynarca w 1774 r. zobowiązywał sułtana do ochrony religii chrześcijańskiej i jej kościołów. Przyznawał także Rosji określone uprawnienia do interwencji dyplomatycznych, zwłaszcza w sprawach Mołdawii i Wołoszczyzny (ziem sąsiadujących z Bułgarią) oraz prawo do wybudowania cerkwi w Konstantynopolu. Postanowienia te zostały potwierdzone traktatem w Jassach w 1792 r. W kolejnych dziesięcioleciach Rosja interpretowała je coraz szerzej, uzasadniając nimi swoje roszczenia do sprawowania opieki nad prawosławnymi mieszkańcami Imperium Osmańskiego, w tym Bułgarami.

Unknown, 1905-1910, Public domain, via Wikimedia Commons
Jednym z przełomowych wydarzeń staje się tzw. Bułgarska Wielkanoc, czyli 3 kwietnia 1860 r., kiedy to w Konstantynopolu podczas wielkanocnego nabożeństwa bułgarski biskup Iłarion Makariopolski publicznie zakwestionował zwierzchnictwo patriarchy Konstantynopola nad bułgarskimi prawosławnymi. Zgodnie z prawosławnymi zasadami liturgicznymi biskup powinien podczas nabożeństwa wspomnieć imię swojego zwierzchnika kościelnego, co oznaczało uznanie jego jurysdykcji. W decydującym momencie nabożeństwa Iłarion świadomie pominął imię patriarchy Cyryla VII. W wielu bułgarskich wspólnotach zaczęto naśladować gest Iłariona. Odmawiano wymieniania imienia patriarchy i podporządkowania się greckim biskupom. Protest, który początkowo miał charakter lokalny, stał się szerokim ruchem kościelno-narodowym.
Narastający spór doprowadził 27 lutego 1870 r. według kalendarza juliańskiego (11 marca według gregoriańskiego) do wydania przez sułtana Abdülaziza dekretu (firmanu) ustanawiającego Egzarchat Bułgarski. Otrzymał on własną strukturę administracyjną i szeroką autonomię kościelną. Było to najważniejsze polityczne osiągnięcie wieloletniej walki bułgarskiego ruchu narodowo-kościelnego.

Źródło: medianews,bg
Równolegle do tych procesów narastały nastroje rewolucyjne, a jednym z pionierów tego nurtu stał się Georgi Sawa Rakowski (1821–1867). Działał on w okresie, kiedy bułgarski ruch narodowy koncentrował się jeszcze w dużej mierze na oświacie, języku oraz niezależności kościelnej. Uważał jednak, że działania te nie wystarczą do odzyskania niepodległości i że konieczna jest zorganizowana walka zbrojna przeciwko Imperium Osmańskiemu. Jego najważniejszą zasługą było przekształcanie rozproszonych wystąpień przeciwko panowaniu osmańskiemu w świadomie planowaną walkę o niepodległość, wymagającą własnych struktur politycznych, dowództwa i oddziałów zbrojnych. W 1862 r., za zgodą władz serbskich, zorganizował w Belgradzie Pierwszy Legion Bułgarski – formację liczącą około 600 ochotników. Jego zadaniem było przygotowanie wojskowe Bułgarów, a następnie wkroczenie na ziemie osmańskie i wzniecenie ogólnonarodowego powstania. Choć legion został rozwiązany, nie osiągnąwszy zakładanych celów, działalność Rakowskiego zapoczątkowała nowy etap bułgarskiego ruchu narodowego.
Wśród członków legionu znajdował się młody Wasił Lewski (1837–1873), jeden z późniejszych, najwybitniejszych przywódców ruchu rewolucyjnego, zwany Apostołem Wolności. W przeciwieństwie do wcześniejszych działaczy, Lewski uważał, że Bułgarzy powinni sami, bez oglądania się na zewnętrzną pomoc, przygotować i przeprowadzić ogólnonarodowe powstanie. Wielokrotnie przemierzał ziemie bułgarskie, tworząc sieć tajnych komitetów rewolucyjnych, które miały przygotowywać przyszłe powstanie, gromadzić fundusze, broń i organizować miejscową ludność. Sieć ta przeszła do historii jako Wewnętrzna Organizacja Rewolucyjna. W jego wizji przyszłego państwa – „czystej i świętej republiki” – miejsce mieli zarówno Bułgarzy, jak i Turcy, Żydzi oraz inne społeczności. Opowiadał się za utworzeniem republiki gwarantującej równość obywateli bez względu na pochodzenie i wyznanie. Schwytany przez władze osmańskie, został stracony w Sofii w 1873 r. stając się symbolem bułgarskiej walki o wolność.
Kulminacyjnym wydarzeniem Bułgarskiego Odrodzenia Narodowego stało się powstanie kwietniowe. 20 kwietnia 1876 r. (2 maja według kalendarza gregoriańskiego) w Kopriwszticy wybuchło największe bułgarskie powstanie narodowowyzwoleńcze XIX wieku.
Choć zostało krwawo stłumione w ciągu następnych kilku tygodni, doniesienia o masakrach ludności cywilnej i skali osmańskich represji wywołały oburzenie europejskiej opinii publicznej i przyczyniły się do umiędzynarodowienia sprawy bułgarskiej. Powstanie uznaje się zatem za jedno z kluczowych wydarzeń na drodze do odrodzenia bułgarskiej państwowości.
Wygrana Rosji w wojnie rosyjsko-osmańskiej w latach 1877-1878 doprowadziła do traktatu w San Stefano (3 III 1878), gdzie uzgodniono powstanie autonomicznego państwa bułgarskiego, a następnie do traktatu w Berlinie (13 VII 1878), w którym ustanowiono Księstwo Bułgarii. Powołane do życia księstwo było formalnie państwem autonomicznym, pozostającym jednak pod zwierzchnictwem sułtana osmańskiego. Sułtan zachował pewne uprawnienia wynikające z prawa międzynarodowego, ale nie sprawował rzeczywistej władzy nad bułgarską administracją, rządem, armią ani polityką wewnętrzną. W rzeczywistości funkcjonowało niemal jak niepodległe państwo. Ten stan trwał aż do 1908 r., kiedy Bułgaria oficjalnie ogłosiła niepodległość i stała się carstwem.
źródła: Historia słowianobułgarska , WIEK UCIECZKI `Z UBÓSTWA



