Mianem Code Noir określa się zbiór aktów prawnych regulujących status niewolników i funkcjonowanie niewolnictwa w poszczególnych koloniach francuskich. Główne z nich to tzw. lettres patentes („królewska ordonansja”) wydane dla poszczególnych kolonii:
- 1685 r. – Antyle Francuskie (Martynika, Gwadelupa, Saint-Christophe itd.)
- 1723 r. – Île Bourbon (Réunion) i Île de France (Mauritius)
- 1724 r. – Luizjana
Określenie „kodeks niewolników” jest pewnym uproszczeniem, gdyż wydawane w tej sprawie dekrety dotyczyły generalnie zasad funkcjonowania kolonii. Sam tytuł pierwszego z nich brzmi „Edykt Króla, wydany w formie listów patentowych, dotyczący organizacji Kościoła oraz stanu i statusu prawnego czarnoskórych niewolników na wyspach Francuskiej Ameryki.” Ten jednak po raz pierwszy szczegółowo reguluje status niewolników w koloniach amerykańskich i uznaje ich za majątek ruchomy.
Obszerne wprowadzenie do tego czym był Code Noir można znaleźć na strona internetowych Musee historique de Villele.
Spośród wcześniejszych dokumentów de facto sankcjonujących niewolnictwo we Francji można przytoczyć:
| Data | Dokument | znaczenie/zakres |
|---|---|---|
| 1626 | tajna umowa dotycząca Compagnie de Saint-Christophe | wymienia około 40 niewolników jako składnik majątku d’Esnambuca |
| 1627 | akt organizujący wyprawę na Saint-Christophe | przewiduje handel „Murzynami, dzikimi lub niewolnikami” przeznaczonymi do pracy |
| 1642 | królewskie listy patentowe dla Compagnie des Îles de l’Amérique | rozszerzają przywileje kompanii; często błędnie przedstawiane jako akt legalizujący niewolnictwo |
| 1670 | postanowienie Rady Stanu | zwalnia z opłaty niewolników przywożonych z Gwinei na francuskie wyspy Ameryki, a więc jawnie popiera handel niewolnikami |
Code Noir dla Ile Bourbon (wybrane fragmenty)
ART. I.
Wszyscy niewolnicy przebywający na Wyspach Burbon, we Francji oraz w innych sąsiednich osadach będą nauczani religii katolickiej, apostolskiej i rzymskiej oraz zostaną ochrzczeni; nakazujemy mieszkańcom, którzy będą nabywać nowo przybyłych Murzynów, aby zapewnili im nauczanie i chrzest w odpowiednim terminie pod groźbą nałożenia arbitralnej grzywny; nakazujemy radom ustanowionym na wspomnianych wyspach lub dyrektorom wspomnianej kompanii, aby ściśle nad tym czuwali. […]ART. V.
Zabraniamy wszystkim naszym białym poddanym, obu płci, zawierania małżeństw z osobami czarnoskórymi pod groźbą kary i arbitralnej grzywny, a wszystkim proboszczom, księżom lub misjonarzom świeckim lub zakonnym, a nawet kapelanom statków – udzielania im ślubów! Zabraniamy również naszym wspomnianym białym poddanym, a nawet wyzwolonym lub urodzonym na wolności Murzynom, życia w konkubinacie z niewolnikami; nakazujemy, aby ci, którzy będą mieli jedno lub więcej dzieci z takiego związku, wraz z panami, którzy na to pozwolili, zostali skazani każdy na grzywnę w wysokości trzystu funtów; a jeśli są oni panami niewolnicy, z którą mieli wspomniane dzieci, nakazujemy, aby oprócz grzywny zostali pozbawieni zarówno niewolnicy, jak i dzieci, a dzieci te zostały przekazane miejscowemu szpitalowi, bez możliwości ich uwolnienia; nie zamierzamy jednak, aby niniejszy artykuł miał zastosowanie w przypadku, gdy wyzwolony lub wolny mężczyzna rasy czarnej, który nie był żonaty w czasie konkubinatu ze swoją niewolnicą, poślubi w formie przewidzianej przez Kościół wspomnianą niewolnicę, która w ten sposób zostanie wyzwolona, a dzieci uznane zostaną za wolne i prawowite. […]ART. VIII.
Dzieci urodzone z małżeństw między niewolnikami będą niewolnikami i będą należeć do panów niewolnic, a nie do panów ich mężów, jeśli mężowie i żony mają różnych panów. […]ART. XI.
Zabraniamy niewolnikom noszenia jakiejkolwiek broni ofensywnej ani grubych kijów, pod groźbą chłosty i konfiskaty broni na rzecz tego, kto je u nich znajdzie, z wyjątkiem jedynie tych, którzy zostaną wysłani przez swoich panów na polowanie lub którzy będą nosili ich zezwolenia lub znane oznaczenia.ART. XII.
Zabraniamy również niewolnikom należącym do różnych panów gromadzić się, w dzień lub w nocy, pod pretekstem wesela lub z innego powodu, czy to u jednego z ich panów, czy gdzie indziej, a tym bardziej na głównych drogach lub w odosobnionych miejscach, pod groźbą kary cielesnej, która nie może być mniejsza niż chłosta i uderzenie lilią, a w przypadku częstych recydyw i innych okoliczności obciążających mogą zostać skazani na śmierć, co pozostawiamy w gestii sędziów; nakazujemy wszystkim naszym poddanym ścigać przestępców, zatrzymywać ich i prowadzić do więzienia, nawet jeśli nie są oni funkcjonariuszami i nawet jeśli nie wydano jeszcze żadnego dekretu przeciwko wspomnianym przestępcom. […]ART. XVI.
Zezwalamy wszystkim naszym poddanym, mieszkańcom wspomnianych terenów, na przejęcie wszelkich rzeczy, z którymi zostaną przyłapani niewolnicy, o ile nie będą oni posiadać zaświadczenia od swoich panów ani znanych znaków rozpoznawczych, w celu niezwłocznego zwrócenia ich panom, jeśli ich miejsce zamieszkania znajduje się w pobliżu miejsca, w którym niewolnicy zostali przyłapani na przestępstwie; w przeciwnym razie zostaną one niezwłocznie wysłane do najbliższego magazynu spółki w celu przechowania, dopóki panowie nie zostaną o tym powiadomieni. […]ART. XIX.
Niewolnicy, którzy nie będą karmieni, ubierani i utrzymywani przez swoich panów, będą mogli zgłosić to prokuratorowi generalnemu wspomnianych rad, pełniącemu funkcję naszego prokuratora, i przekazać mu swoje pisma, na podstawie których – a nawet z urzędu, jeśli informacje dotrą do niego z innego źródła – panowie będą ścigani na jego wniosek i bez ponoszenia kosztów; pragniemy, aby zasada ta była przestrzegana w przypadku przestępstw oraz barbarzyńskiego i nieludzkiego traktowania niewolników przez ich panów. […]ART. XXI.
Oświadczamy, że niewolnicy nie mogą posiadać niczego, co nie należy do ich panów, a wszystko, co otrzymują dzięki własnej pracowitości, hojności innych osób lub w inny sposób, z jakiegokolwiek tytułu, staje się pełną własnością ich panów, bez możliwości dochodzenia jakichkolwiek roszczeń przez dzieci niewolników, ich ojców i matki, krewnych lub jakiekolwiek inne osoby, wolne lub niewolne, na drodze dziedziczenia, rozporządzeń za życia lub z tytułu śmierci; rozporządzenia te uznajemy za nieważne, podobnie jak wszelkie obietnice i zobowiązania, które mogliby oni złożyć, jako że zostały one zawarte przez osoby niezdolne do samodzielnego rozporządzania i zawierania umów. […]ART. XXII.
Będą zobowiązani właściciele dostarczać każdego tygodnia swoim niewolnikom w wieku co najmniej dziesięciu lat, na wyżywienie, pół miary [demi-mue] kukurydzy lub trzy funty ryżu, albo pięć funtów mąki maniokowej, albo osiem funtów świeżego manioku, albo dwanaście funtów ziemniaków lub innych znanych w kraju korzeni, a dzieciom od ich odstawienia od piersi do ukończenia dziesięciu lat – połowę wyżej podanych racji; oraz dostarczać im każdego roku po dwa stroje płócienne lub cztery łokcie [aunes] płótna, wedle uznania rzeczonych właścicieli.”
Art. XXVI.
Właściciele, którzy nie dostarczą swoim niewolnikom żywności i odzieży w sposób powyżej określony, jak również ci, którzy zaniedbają ich żywienie i opiekę podczas choroby lub starości, niezależnie od tego, czy choroba ta jest nieuleczalna czy nie, zostaną pociągnięci do odpowiedzialności przez Najwyższą Radę [Conseil Supérieur] tejże wyspy, na wniosek naszego Prokuratora Generalnego; na mocy którego to postępowania wyżej wymienieni niewolnicy zostaną im odebrani i przekazani pod opiekę szpitala, aby byli tam żywieni i utrzymywani na koszt rzeczonych właścicieli, aż do czasu, gdy ich majątki zostaną obciążone prawną hipoteką na rzecz spłaty kwot wyznaczonych przez wskazaną Radę na rzecz zarządcy wspomnianego szpitala, za utrzymanie i wyżywienie rzeczonych niewolników.”
ART. XXXVII.
Nakazujemy urzędnikom wymiaru sprawiedliwości w wymienionych krajach wszcząć postępowanie karne przeciwko właścicielom i dowódcom, którzy zabili lub okaleczyli niewolników pozostających pod ich władzą lub kierownictwem, oraz skazać ich na karę śmierci, w zależności od okoliczności; a w przypadku, gdy zachodzi podstawa do uniewinnienia, zezwalamy im na zwolnienie zarówno panów, jak i dowódców, którzy zostali uniewinnieni, bez konieczności uzyskiwania od nas listów łaski. […]ART. XXXVIII.
Niewolnik zbiegły, który pozostawał w stanie ucieczki przez miesiąc, licząc od dnia, w którym jego właściciel zgłosił go organom ścigania, będzie miał obcięte uszy oraz wypalony znak lilii na jednym ramieniu; a jeśli powtórzy to po raz drugi, licząc również od dnia zgłoszenia, będzie miał przecięte ścięgno podkolanowe i wypalony znak lilii na drugim ramieniu; za trzecim zaś razem zostanie ukarany śmiercią.ART. XXXIX.
Pragniemy, aby niewolnicy byli uznawani za ruchomości i jako tacy wchodzili w skład wspólnoty majątkowej, aby nie podlegali egzekucji hipotecznej; aby byli równo dzieleni między współspadkobierców, bez prawa do rezygnacji z udziału i prawa pierworództwa, oraz aby nie podlegali zwyczajowemu wdowstwu, ani na odliczenie rodowe i feudalne, ani na prawa feudalne i panowskie, ani na formalności związane z dekretami, ani na potrącenie czterech piątych w przypadku rozporządzenia z tytułu śmierci lub testamentowego.—
Wydane w Wersalu, w miesiącu grudniu, roku łaski 1723 i naszego panowania 9-go.
Podpisano: Ludwik; podpisano: Phelypeaux. Wyspa Bourbon, 18 września 1724 r.
Przetłumaczono z DeepL.com (wersja darmowa),
źródło: https://maronages.re/maronages/3-approche-historique/3-3-code-noir/