Portugalski kolonializm przechodził trzy zasadnicze etapy:
- XV–XVI wiek – imperium portów i szlaków handlowych: faktorie, forty i bazy morskie od Afryki Zachodniej po Japonię.
- XVI–XIX wiek – imperium atlantyckie: Brazylia, Angola i wyspy plantacyjne, połączone handlem niewolnikami.
- XIX–XX wiek – kolonializm terytorialny w Afryce: podbój interioru Angoli, Mozambiku i Gwinei, praca przymusowa oraz polityczna dominacja zakończona w latach 1974–1975.
Największe znaczenie gospodarcze miała najpierw kontrola handlu przyprawami, później cukier i niewolnicy, następnie brazylijskie złoto, a po utracie Brazylii — eksploatacja afrykańskich kolonii. Imperium istniało od zdobycia Ceuty w 1415 roku do przekazania Makau w 1999 roku
| Data | Miejsce | Najważniejsze wydarzenie |
|---|---|---|
| 1415 | Ceuta, Afryka Północna | Portugalczycy zdobyli Ceutę. Wydarzenie uznaje się za początek portugalskiej ekspansji zamorskiej. |
| 1419–1462 | Madera, Azory i Wyspy Zielonego Przylądka | Portugalia zajęła i zasiedliła archipelagi atlantyckie. Rozwinęły się tam plantacje i handel niewolnikami. |
| od lat 40. XV w. | Wybrzeże Afryki Zachodniej | Portugalczycy zakładali faktorie handlujące złotem, kością słoniową i niewolnikami. W 1482 roku powstał fort Elmina na terenie dzisiejszej Ghany. |
| 1470–1500 | Wyspy Świętego Tomasza i Książęca | Założono plantacje trzciny cukrowej oparte na niewolniczej pracy Afrykanów. System ten stał się wzorem dla późniejszych kolonii plantacyjnych. |
| 1488–1498 | Przylądek Dobrej Nadziei – Indie | Bartolomeu Dias opłynął południowy kraniec Afryki, a Vasco da Gama dotarł drogą morską do Indii. |
| 1494 | Tordesillas | Portugalia i Hiszpania podzieliły między siebie pozaeuropejskie obszary ekspansji. Portugalska strefa objęła m.in. część przyszłej Brazylii. |
| 1500 | Brazylia | Flota Pedra Álvaresa Cabrala dotarła do wybrzeża i ogłosiła je posiadłością Portugalii. Rozpoczął się trwający ponad trzy stulecia okres kolonialny. |
| 1505–1507 | Afryka Wschodnia i Ocean Indyjski | Portugalczycy zajęli lub podporządkowali strategiczne porty, m.in. Sofalę, Kilwę i Wyspę Mozambik. |
| 1510 | Goa, Indie | Afonso de Albuquerque zdobył Goa, które stało się stolicą portugalskich posiadłości w Azji — Estado da Índia. |
| 1511–1515 | Malakka i Ormuz | Zdobycie Malakki i Ormuzu umożliwiło Portugalczykom kontrolowanie ważnych szlaków handlowych Oceanu Indyjskiego. |
| XVI w. | Brazylia | Rozwinęły się plantacje trzciny cukrowej. Początkowo niewolono ludność rdzenną, a następnie masowo sprowadzano zniewolonych Afrykanów. |
| lata 40.–50. XVI w. | Cejlon, Moluki, Chiny i Japonia | Portugalscy kupcy i misjonarze dotarli do Azji Wschodniej. Zakładali faktorie i forty, lecz Japonia nigdy nie była portugalską kolonią. |
| 1557 | Makau, Chiny | Portugalczycy uzyskali możliwość stałego osiedlenia się i prowadzenia handlu w Makau, które z czasem znalazło się pod ich administracją. |
| 1575–1576 | Angola | Rozpoczęła się trwała portugalska kolonizacja Angoli. Założona Luanda stała się jednym z głównych portów atlantyckiego handlu niewolnikami. |
| XVI–XVII w. | Atlantyk | Powstał system łączący portugalskie posiadłości w Afryce i Brazylii. Miliony Afrykanów deportowano do pracy niewolniczej w Ameryce. |
| XVII w. | Azja i Ocean Indyjski | Holendrzy, Anglicy i lokalne państwa odebrali Portugalii większość azjatyckich baz, m.in. Ormuz, Malakkę i posiadłości na Cejlonie. |
| XVII–XVIII w. | Brazylia | Portugalczycy zajmowali tereny położone daleko poza linią z Tordesillas. Gospodarka opierała się na plantacjach, a później na wydobyciu złota i diamentów oraz pracy niewolniczej. |
| XVII w.–1975 | Timor Wschodni | Portugalia stopniowo podporządkowywała wschodnią część Timoru, czerpiąc dochody z handlu drewnem sandałowym, a później kawą. |
| 1822–1825 | Brazylia | Brazylia ogłosiła niepodległość w 1822 roku, którą Portugalia uznała w 1825 roku. Utrata największej kolonii skierowała uwagę Lizbony ku Afryce. |
| XIX – początek XX w. | Angola, Mozambik i Gwinea Portugalska | Portugalia rozszerzyła kontrolę z wybrzeży na interior. Kolonialna gospodarka opierała się na podatkach, plantacjach, koncesjach i pracy przymusowej. |
| 1884–1890 | Afryka | Po konferencji berlińskiej Portugalia próbowała połączyć Angolę z Mozambikiem, lecz brytyjskie ultimatum z 1890 roku zmusiło ją do rezygnacji z tego projektu. |
| XX w. | Portugalskie kolonie w Afryce | Dyktatura Salazara przemianowała kolonie na „prowincje zamorskie”. System indigenato dzielił mieszkańców według pochodzenia i narzucał ludności rdzennej odrębne prawa oraz obowiązek pracy. |
| 1961 | Goa, Daman i Diu | Indie zajęły ostatnie portugalskie posiadłości na subkontynencie indyjskim. Portugalia uznała ten stan dopiero po rewolucji z 1974 roku. |
| 1961–1974 | Angola, Gwinea Portugalska i Mozambik | Portugalia prowadziła wojny przeciwko ruchom niepodległościowym. Koszty konfliktów przyczyniły się do buntu portugalskich oficerów. |
| 1974–1975 | Portugalia i Afryka | Rewolucja goździków obaliła dyktaturę i zakończyła wojny kolonialne. Niepodległość uzyskały Angola, Mozambik, Gwinea Bissau, Wyspy Zielonego Przylądka oraz Wyspy Świętego Tomasza i Książęca. |
| 1975–2002 | Timor Wschodni | Po wycofaniu się Portugalii Timor Wschodni został zajęty przez Indonezję. Pełną niepodległość uzyskał w 2002 roku. |
| 1999 | Makau | Portugalia przekazała Makau Chinom. Wydarzenie uznaje się za symboliczny koniec portugalskiego imperium kolonialnego. |