Za symboliczny początek powstania państwa bułgarskiego uznaje się rok 681. Wówczas to wielkie Cesarstwo Bizantyjskie, po przegranej bitwie pod Ongalem (najprawdopodobniej leżącym w delcie Dunaju) z Protobułgarami dowodzonymi przez Asparucha, uznało jego panowanie na terenach na południe od Dunaju. Co ciekawe, potężne Bizancjum zobowiązało się również do płacenia Bułgarom corocznego trybutu.
Znajdujący się nieopodal Szumenu monument „Twórcy Państwa Bułgarskiego” – zbudowany aby uczcić 1300-lecie bułgarskiej państwowości – przywołuje swoimi rzeźbami, mozaikami i architekturą całej budowli historię Pierwszego Państwa Bułgarskiego (681–1018), a dokładniej jego pierwszych 250 lat, od powstania państwa w 681 roku do złotego wieku za panowania Symeona I (893–927).
To właśnie za panowania Asparucha Protobułgarzy opanowali ziemie pokrywające się częściowo z terytorium współczesnej Bułgarii, zamieszkiwane już wówczas przez ludy słowiańskie. Wcześniej jego ojciec, chan Kubrat, założył tzw. Starą Wielką Bułgarię – państwo istniejące w VII wieku na stepach północnego Nadczarnomorza, w rejonie Morza Azowskiego i dolnego Kubania, na terenach należących dzisiaj do Ukrainy i Rosji. Co warte podkreślenia, Protobułgarzy posługiwali się językiem najprawdopodobniej należącym do rodziny języków tureckich, a więc zupełnie innym niż współczesny język bułgarski, należący do grupy języków słowiańskich.

Stara Wielka Bułgaria i migracje Protobułgarów w VII wieku. Autor: Kandi, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
Wspomniany monument zalicza do grona najbardziej zasłużonych władców przedchrześcijańskiego okresu państwa bułgarskiego, obok Asparucha, jeszcze trzech wielkich chanów: Terwela, Kruma i Omurtaga.
Terwel zasłynął między innymi pomocą udzieloną Justynianowi II w odzyskaniu tronu Bizancjum w 705 roku, za co otrzymał prestiżowy tytuł cezara. Za jego panowania Bułgaria stała się istotnym uczestnikiem polityki regionu, a w latach 717–718 wojska bułgarskie wsparły obronę Konstantynopola przed arabskim oblężeniem.
Krum, wielokrotnie pokonując wojska Cesarstwa Bizantyjskiego, poszerzył granice państwa i umocnił jego znaczenie na Bałkanach. W 809 roku zdobył Serdikę (dzisiejszą Sofię), ważną bizantyjską twierdzę kontrolującą szlaki komunikacyjne w środkowej części Półwyspu Bałkańskiego. Dwa lata później rozbił armię bizantyjską, w której szeregach poległ sam cesarz Nicefor I. W 813 roku dotarł pod mury Konstantynopola, bezpośrednio zagrażając stolicy Cesarstwa.
Jego syn Omurtag, po zawarciu pokoju z Bizancjum, skoncentrował wysiłki na stabilizacji państwa i rozbudowie jego struktur administracyjnych. Przebudował Pliskę, ówczesną stolicę Bułgarii, wznosił nowe pałace, rezydencje i fortyfikacje, utrwalając w ten sposób zdobycze swoich poprzedników.
© 2026 Włodzimierz Serwiński. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Wśród przywołanych postaci historycznych nie mogło zabraknąć Borysa I, który w 864 roku (lub na początku 865 roku) przyjął chrzest z rąk duchowieństwa bizantyjskiego, otrzymując imię Michał.
Chrystianizacja Bułgarii nie była jednak procesem łatwym. Sprzeciwiła się jej znaczna część bułgarskiej arystokracji, a bunt został przez Borysa krwawo stłumiony. Według przekazów nakazał on stracenie 52 przywódców rebelii wraz z ich potomstwem.
Przeciwnikiem polityki religijnej Borysa okazał się również jego syn Włodzimierz-Rasate, który po objęciu tronu w 889 roku próbował przywrócić pogaństwo. Wobec zagrożenia dla wprowadzonych reform Borys, który wcześniej abdykował i wstąpił do klasztoru, powrócił w 893 roku do życia politycznego, obalił Włodzimierza i osadził na tronie swojego trzeciego syna, Symeona I.
Symeon stał się jednym z najważniejszych władców w całej historii Bułgarii. Panował w latach 893–927, a jego rządy uznaje się za złoty wiek Pierwszego Państwa Bułgarskiego. Jako pierwszy bułgarski władca, od 913 roku zaczął posługiwać się tytułem cesarskim (carskim), podkreślając w ten sposób ambicję dorównania potęgą i prestiżem sąsiedniemu Cesarstwu Bizantyjskiemu.
Pierwsze Państwo Bułgarskie istniało do 1018 roku, kiedy to Bizancjum ostatecznie podporządkowało je sobie, po kilkudziesięciu latach wojen i stopniowym odzyskiwaniu kontroli nad ziemiami bułgarskimi. Zdobywcą Bułgarii był cesarz Bazyli II (976–1025), który przeszedł do historii z przydomkiem Bułgarobójca (Bulgaroktonos).
© 2026 Włodzimierz Serwiński. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Pomimo upadku Pierwsze Państwo Bułgarskie pozostawiło po sobie niezwykle trwałe dziedzictwo kulturalne i religijne. Po przyjęciu chrześcijaństwa rozwijały się literatura i szkolnictwo, a liczne dzieła greckie tłumaczono na język słowiański. W 886 roku, po wygnaniu z państwa wielkomorawskiego, przybyli do Bułgarii uczniowie Cyryla i Metodego, przynosząc ze sobą głagolicę – pierwszy alfabet słowiański, opracowany przez Cyryla. W kolejnych dziesięcioleciach, najprawdopodobniej w środowisku uczonych Wielkiego Presławia, powstała cyrylica, nowy alfabet oparty głównie na piśmie greckim, uzupełnionym znakami oddającymi charakterystyczne dźwięki języka słowiańskiego.
Wielki Presław stał się jednym z najważniejszych ośrodków kultury słowiańskiej. Równolegle rozwijała się bułgarska organizacja kościelna. Po okresie zbliżenia ze Stolicą Apostolską w Rzymie Bułgaria uzyskała w 870 roku własne, autonomiczne arcybiskupstwo, pozostające pod zwierzchnictwem Konstantynopola. Powstawały również liczne klasztory, które stawały się ośrodkami życia religijnego, edukacji i piśmiennictwa. Wśród nich znalazł się Monastyr Rylski, którego początki sięgają X wieku, a który do dziś pozostaje jednym z najważniejszych symboli bułgarskiej kultury i duchowości.


© 2026 Włodzimierz Serwiński. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Trzy monumentalne mozaiki kompleksu w Szumenie symbolicznie przedstawiają najważniejsze osiągnięcia Pierwszego Państwa Bułgarskiego – jego potęgę militarną, przyjęcie chrześcijaństwa oraz rozwój kultury i piśmiennictwa słowiańskiego.
Pomnik powstał w socjalistycznej Bułgarii, ale nie przedstawia komunistycznych działaczy, robotników ani żołnierzy Armii Czerwonej. Wzniesiony w 1981 roku monument w Szumenie miał nie tylko upamiętniać 1300 lat bułgarskiej państwowości, ale także przedstawiać współczesną, socjalistyczną Bułgarię jako spadkobierczynię wielowiekowej tradycji narodowej.
Jest w tym pewien paradoks – władza odwołująca się do ideologii komunistycznej uczyniła bohaterami swojej monumentalnej opowieści średniowiecznych monarchów, chrystianizację i rozwój religijnego piśmiennictwa. Nie sposób odmówić Pierwszemu Państwu Bułgarskiemu ogromnego znaczenia dla kształtowania się bułgarskiej tożsamości i kultury. Nic więc dziwnego, że do jego historii sięgnęły również komunistyczne władze Bułgarii, poszukujące w odległej przeszłości źródeł legitymizacji własnych rządów.

© 2026 Włodzimierz Serwiński. Wszelkie prawa zastrzeżone.


